Voor een korte inleiding deze blog --> zie voorgaande blogpost.
Inmiddels
ben ik in de ‘ontwerpfase’ aanbeland, wat betekent dat mijn focus vanaf dit
punt ligt op het ontwerpen van vier (voor Summa Welzijn en MBO breed) mogelijke
scenario’s die vallen binnen de vier kwadranten uit het, door het challengeteam ''back tot the future' ontwikkelende trendsjabloon. Hoewel ieder scenario een verschillend beeld van de toekomst
schetst, is er ook een overeenkomst aanwijsbaar. Ieder scenario is gericht op de
kenmerken van ‘adaptief onderwijs’. “Adaptief
onderwijs betekent het doelbewust afstemmen van de onderwijsleersituatie op
verschillen tussen studenten”, zo definiëren Blok & Breetvelt (2004).
Er
is getracht om alle vier de scenario’s even mogelijk en plausibel te laten
zijn. Op deze manier krijg je als lezer een inzicht in de mogelijke evoluties,
kansen en gevolgen van beslissingen die genomen kunnen worden ten aanzien van de
vier scenario’s. Bij de uitwerking van de scenario’s is gebruik gemaakt van
‘backcasting’, wat betekent dat er vanuit de toekomst terug geredeneerd wordt
naar het heden (Van Asselt, Faas, Van der Molen, 2010).
In ieder scenario wordt uitgegaan van het jaar 2025. Dit is een bewuste keuze aangezien dit jaartal binnen het mbo geregeld als meetpunt voor toekomstscenario's wordt genomen (in beleidsstukken).
SCENARIO 1:
In 2025
loopt de Lidy P. een schoolgebouw binnen, met grote open leerruimtes,
waarin ‘flexibele units’ zijn geplaatst. In 2020 heeft de school gekozen voor
deze indeling, omdat deze ‘units’ makkelijk verplaatst en anders ingedeeld
kunnen worden. Het idee voor deze indeling kwam enkele jaren eerder tot stand,
op het moment dat docententeams geïnspireerd werden door artikelen,
gepubliceerd rond 2015, waarin wetenschappers stelde dat het van belang is om
een schoolgebouw in staat te stellen mee te laten bewegen met de ontwikkelingen
van de arbeidsmarkt, de maatschappij en de leerbehoeften van de student
(stimuleringsfond, 2015).
De
student kent in 2025 geen vaste opleidingsduur, vast (tijd)rooster en vaste
leerjaren. Studenten bepalen zelf hun eigen leertempo en wat voor hen het meest
geschikte tijdstip is om binnen de openingstijden van het schoolgebouw aanwezig te
zijn. Dat sluit ook aan bij de wetenschappelijke
onderzoeken van de afgelopen 10 jaar, waarin steeds meer bewezen is dat het
voor de leerprestaties van studenten van cruciaal belang is dat het
onderwijsprogramma aansluit bij het bio –en leerritme van de student. Daarbij
was er in 2010 al een duidelijke trend aanwijsbaar waarin zichtbaar werd dat de
arbeidsmarkt steeds mobieler werd in werktijden en werkplaatsen (Unknot,
2010). Gezien het feit dat deze trend
rond 2020 een enorme impact op het beroepenveld bleek te hebben, was het voor
het mbo noodzakelijk om hier op in te spelen.
Er
is inmiddels nauwelijks meer een scheidslijn op te merken tussen verschillende
lesvakken. Studenten ontmoeten elkaar op school om samen te werken en
gemeenschappelijke (opleidingsgerichte) interesses te delen. Het betreft een
‘MakerSchool’, waarin studenten al doende leren om hun ideeën om te zetten in
de gewenste 21 st century skills (Horvath & Cameron, 2015). In de leerruimte
hebben studenten de mogelijkheid om met verschillende tools, materialen,
technieken en bronnen aan de slag te gaan om het leerproces te bevorderen
(Gershenfeld, 2005). De invloed van een ‘Makerschool’ op de leerprestaties van
studenten is vanaf 2005 steeds meer inzichtelijk geworden. Het is dan ook niet
verwonderlijk dat er rond 2018 in het Nederlandse onderwijs een duidelijke
beweging zichtbaar was, waarin veel scholen (in elke sector) dit type
leeromgeving integreerde in het curriculum.
De
bovenstaande punten maken het mogelijk om mbo studenten in 2025 alle ruimte te
bieden om zelf te bepalen welke bronnen en middelen nodig zijn om de 21st century
skills aan te leren. De docent wordt niet
meer gezien als de belangrijkste bron. In 2013 al toonde wetenschapper Hattie (2013) met zijn standaardwerk ‘visuale learning’ aan dat zelfs de beste docenten
slecht 20% invloed uitoefenen op de leerprestaties van docenten. Ondanks dit
lage percentage wordt de docent wel degelijk gezien als onmisbare factor in het
leerproces, waardoor er gedurende de openingstijden van de school telkens
meerdere docenten aanwezig zijn om, waar nodig, begeleiding te bieden. De docent kijkt, bij het aanbieden van begeleiding, door de ogen van de student. Hij weet wat het niveau, de leervoorkeur en de leerdoelstellingen zijn van de student en past de didaktiek hier op aan. (peer)feedback vormt een belangrijke rol in het leerproces en heeft als doel om de kloof tussen waar de student is en het beoogde doel te verkleinen. De student geeft daarbij antwoord op drie feedbackvragen: 'waar ga ik heen (feed up)?, hoe sta ik er voor (feed back)?, wat is de volgende stap (feed forward)?'. De feedbackvragen hebben betrekking op drie feedbackniveau 's: taakniveau, procesniveau en zelfregulatieniveau. Deze zienswijze komt voort uit het standaard werk (visual learning) van Hattie (2013).
Deze
mate van autonomie is niet zonder slag of stoot doorgevoerd in het
lesprogramma. In 2016 was deze geheel vrije vorm nog ondenkbaar, aangezien de
overheid nog allerlei eisen aan de lesinhoud stelde door middel van het
kwalificatiedossier. Maar rond die periode werd er in het onderwijsdebat steeds
meer overeenstemming gevonden dat het ministerie niet ‘top-down’ moest
reageren, maar scholen de ruimte moest geven om het curriculum zelf in te
richten. In 2024 is het kwalificatiedossier uiteindelijk geheel afgeschaft.
Logisch ook gezien wetenschappers terug bleven pakken op de
‘Zelfdeterminatie-theorie’ van Ryan & Deci (2001), die stelde dat het
onderwijs moet voldoen aan driebasisbehoefte: autonomie, sociale verbondenheid
& Competentie.
Kanttekeningen:
1. De
vraag is of studenten, die zich merendeels nog in de adolescentiefase bevinden,
wel in staat zijn om zoveel eigen keuzes te kunnen maken in het eigen
leerproces. Uit onderzoek is gebleken dat adolescenten nog niet over voldoende
hersencapaciteit beschikken om zonder sturing van buitenaf zelfregulerend te
kunnen handelen (van Boxtel, 2014).
2. Ook
is het de vraag of er binnen een schoolgebouw wel een betekenisvolle
leeromgeving gecreëerd kan worden als studenten opgedane kennis en vaardigheden
niet direct kunnen koppelen aan concrete ervaringen en werksituaties. Worden de
leermomenten dan wel werkelijk omgezet in de gewenste ‘skills’?
3. Tot
slot kan gesteld worden dat het open –en onderhouden van een schoolgebouw enorm
veel geld kost. Geld dat bespaard en anders ingezet kan worden op het moment
studenten leren buiten het schoolgebouw.
SCENARIO 2
In 2025 loopt de Daan R. een
schoolgebouw binnen waarin vaste ruimtes zijn ingericht om de ’21 st century
skills’ aan te leren. Zo is er bijvoorbeeld een ruimte beschikbaar met de
nieuwste technologische middelen om ict vaardigheden eigen te maken. En een
open ruimte met een flexibele klassenopstelling geeft de docent de mogelijkheid
om actief aan de slag te gaan met sociale- en communicatieve vaardigheden.
Bij de start van de opleiding heeft
de student samen met de docent bekeken wat zijn niveau, leerstijl, krachten en
tekortkomingen is/ zijn. Docenten gaan bij het inrichten van het lesprogramma
namelijk niet uit van de gemiddelde student, maar van verschillen tussen
studenten. De gedachte staat centraal vanaf 2015, het jaar waarin het
docententeam werd geïnspireerd door Rijkonderwijs (een methode waar een
vergelijkbaar mbo vanaf dat jaar mee werkte). Iedere student binnen de
opleiding volgt een aantal vaste leereenheden, waar hij / zij de verschillende ‘skills’
krijgt aangeleerd. De student wordt ingedeeld in een groep studenten met
vergelijkbare leerbehoeften, leerstijlen en denkniveaus. Hierdoor sluit het
onderwijs zoveel mogelijk aan bij het leertempo en de behoefte van de student.
De docent neemt een belangrijke vakdidactische,
pedagogische en socialiserende rol in, in het leerproces van de student. De
afgelopen jaren is steeds meer inzichtelijk geworden dat deze rol noodzakelijk is
aangezien maatschappelijke ontwikkelingen er toe hebben geleid dat jongeren
opgroeien in een complexe, individualistische omgeving, waarin zij zelf
betekenis moeten geven aan het leven, snelle keuzes moeten maken en waarin
sociale banden en het behouden van stabiele arbeidsplaatsen minder vanzelfsprekend zijn (Veugelers & Schuitema, 2010). Voor
jongeren is het lastig om zelf de skills te ontwikkelen om zich staande te
houden in deze maatschappij. Dit komt onder meer doordat zij nog niet
beschikken over voldoende hersencapaciteit om zonder sturing van buitenaf
zelfregulerend te kunnen handelen (van Boxtel, 2014). Scholen hebben een
belangrijke verantwoordelijkheid om een bron van verbondenheid te vormen en
sturing te geven aan de nodige skills om studenten voor te bereiden op de
kenniseconomie (laatste alinea is ook van toepassing op scenario 3).
Kanttekeningen:
1.
Dit type onderwijs heeft een
aanzienlijk aantal gekwalificeerde docenten nodig. Dit kan nog wel eens een
uitdaging worden aangezien de verwachting is dat er door de toenemende
vergrijzing, ondanks de teruglopende studentaantallen, per saldo een
docententekort zal ontstaat. Dit wordt mede veroorzaakt, doordat het mbo met
het bedrijfsleven zal moeten concurreren om vakkrachten (die eerder vaker voor
het onderwijs kozen), aanzien ook deze bedrijven kampen met de gevolgen van de
vergrijzing. Daarnaast kent vraagt dit type onderwijs docenten die naast
vakinhoudelijke ook pedagogisch vaardig zijn. Uit onderzoek is gebleken dat
docenten deze laatste vaardigheden vaak missen, waardoor de focus van het
onderwijs zal moeten liggen op de sturingsmogelijkheden om nu en in de toekomst
over voldoende goede docenten te beschikken (Ministerie van onderwijs, 2011).
2.
De zelfdeterminatietheorie van Ryan
& Deci (2001) stelt dat studenten beschikken over drie basisbehoeften:
autonomie, sociale verbondenheid & competentie. Onderwijs dat sterk de nadruk
legt op sturing, komt de behoefte aan autonomie niet tegemoet, waardoor
studenten ook niet geprikkeld worden om zelfregulerend en dus ‘een leven lang’
te willen leren.
3.
Verder zie scenario 1, aandachtspunt
2 en 3.
SCENARIO 3:
In
2025 loopt de Liam F. stage bij een organisatie op de arbeidsmarkt. Het is
niet meer nodig om te leren binnen een schoolgebouw, aangezien technologische
middelen het steeds meer mogelijk maken om overal en op ieder gewenst moment
kennis en vaardigheden te vergaren met betrekking tot de ’21 century skills’.
De student bepaalt samen met de docent het startniveau van de student. In het
vaststellen van het lesprogramma, gaat de docent niet uit van de gemiddelde
student, maar van het individuele niveau, de leerstijl en voorkennis van de
student.
Per
‘skill’ bepaald de docent welke (vorm van) sturing de student nodig heeft. Door
middel van ‘cloud computing’ zijn er
allerlei computermiddelen (applicaties, social media, storage, e.d.) op
internet beschikbaar om het leerproces van de student te bevorderen. Hier
krijgt de student passende opdrachten, werkvormen, informatie, feedback,
beoordelingscriteria en tips op maat aangeboden, die zorgvuldig door de docent
worden geselecteerd. De docent volgt het leerproces door middel van een ‘studentvolgsysteem’.
Dit betekent dat de docent resultaten van de student telkens analyseert om te
kijken of de student op de goede weg is en of de leerweg en mate van sturing nog
wel passend is. Dit maakt het mogelijk om te werken met gerichte en uitdagende
doelen, wat leidt tot betere presentaties van de student, zo blijkt uit
onderzoek (Locke & Latham, 2002). Tot slot stelt ‘cloudcomputing’ de student in staat om makkelijk
re communiceren met de docent en medestudenten. Want, al leert de student
voornamelijk op de werkplaats, ook contact met peers blijft belangrijk, aanzien
medestudenten dezelfde taak spreken als de student en kunnen aangeven hoe zij
een bepaalde taak hebben aangepakt.
(Een
netwerk van) dronen, maken het mogelijk voor de docent om ten alle tijden mee
te kijken met de student. De student kan hierdoor gemakkelijk lessen,
samenwerkingsbijeenkomsten met peers en individuele gesprekken bijwonen en
daarbij alles en iedereen in de gaten houden.
Kanttekeningen
· Zie scenario 2, aandachtspunt 1.
· Zie scenario 3, aandachtspunt 2.
SCENARIO 4:
In 2025 loopt / werkt Julie (stage) bij een organisatie op de arbeidsmarkt. Het is niet meer nodig om te leren binnen een schoolgebouw, aangezien technologische middelen het steeds meer mogelijk maken om overal en op ieder gewenst moment kennis en vaardigheden te vergaren met betrekking tot de ’21 century skills’. In 2015 was het nog uitzonderlijk als je als docent lesmateriaal op social media plaatste. Inmiddels wordt internet door iedere docent en student ingezet, waardoor kennis razendsnel circuleert en studenten dus wereldwijd kennis kunnen vergaren. Ook wordt de docent allang niet meer gezien als de belangrijkste bron ter ondersteuning van het leerproces van studenten (zie scenario 1).
De student bepaalt in 2025 zelf welke bronnen hij / zij gebruikt om de ’21 century skills aan te leren’. De onderwijsinstelling stelt verschillende media ter beschikking voor de student om lesmateriaal terug te vinden en in contact te komen met docenten en medestudenten. Door middel van ‘Cloudcomputing’ krijgen studenten op een gemakkelijke manier en on-demand netwerktoegang tot een gedeelde verzameling configureerbare computermiddelen (zoals applicaties, diensten, storage e.d.). De ‘drone’ is een belangrijk middel geworden om met elkaar te communiceren. Zo is het inmiddels mogelijk om ‘drones’ als netwerk met elkaar te verbinden, waardoor een groep studenten bijvoorbeeld een bijeenkomst, intervisiebijeenkomst of college van een docent kan bijwonen en de hele ruimte in de gaten kan houden.
De drone maakt het ook mogelijk voor de docent om op ieder gewenst moment met de student mee te kijken op de werkplaats. Want hoewel de student vrij is om eigen keuzes te maken in het leerproces, is het wel degelijk van belang dat de docent, indien gewenst, specifieke ervaringen of werksituaties van de student in verband kan brengen met nieuwe kennis. Hierdoor creëert de docent samen met de student een betekenisvolle leeromgeving. Deze zienswijze komt voort uit de constructivistische stroming in de onderwijspsychologie en heeft tot op heden veel invloed gehad op de huidige inrichting van het onderwijs (Schunk, 2004).
De opleiding kent geen vaste opleidingsduur en richt zich niet op een specifieke leeftijdscategorie. Hoewel de grootste groep studenten nog altijd bestaat uit adolescenten, stromen er steeds meer mensen op latere leeftijd in. Dat is ook niet verwonderlijk als je bedenkt dat er van iedere beroepskracht wordt verwacht dat zij een leven lang leren en dat een stabiele arbeidsplaats allang geen meer vanzelfsprekendheid is. Hierdoor stijgt de vraag naar om -en bijscholing (OECD, 2008).
Kanttekeningen:
1. In dit type onderwijs heeft de student, naast de georganiseerde contactmomenten via technologische middelen, weinig interactie met docenten en medestudenten. Dit maakt het voor de docent lastig om de student pedagogisch te begeleiden, een vertrouwensband op te bouwen en feedback te geven op procesniveau en zelfregulatieniveau (Hattie & Timperley, 2007). Ook peerfeedback is een uitdaging op deze wijze, terwijl de Cock & Windmuller (2013) stellen dat peerfeedback effectief kan zijn bij het bevorderen van zelfregulatie en een meerwaarde kan opleveren, omdat medestudenten dezelfde taal spreken als de student en kunnen aangeven hoe zij een taak of proces hebben aangepakt.
2. Zie verder à scenario 1, aandachtspunt 1.
Bronvermeldingen:
·
Blok, H., & Breetvelt, I. (2004).
Adaptief onderwijs: Betekenis en effectiviteit. Pedagogische Studiën, 81(1),
5-27
· De Cock, C.,
Windmuller, I. (2013). Hoe zet je ontwikkelingdgerichte feedback in bij het
aanleren van zelfregulatie? Onderwijs en
gezondheidszorg, 37 (5), 3-5
· Centrum Educatieve
Dienstverlening. (2013). De jeugd heeft
de toekomst, het onderwijs ook? Rotterdam: CED-Groep.
· Hattie, J. (2012).
Visible Learning for Teachers. Feedback, 70(80), 90.
· Hattie, J., &
Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational Research,
77, 81-112.
· Horvath, J., & Cameron, R. (2015).
What’sa Makerspace (or Hackerspace)?. In The New Shop Class (pp. 59-71).
Apress.
· Locke, E.A., & G.
Latham (2002). Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task
Motivation. The American Psychologist, 57(9), 705-17
· Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2010). Nota werken in het onderwijs 2011. Den
Haag: Ministerie van OCW.
· Thijs, A., Fisser,
P., & Van der Hoeven, M. (2014). 21e eeuwse vaardigheden in het curriculum
van het funderend onderwijs. Enschede: SLO.
· van Asselt, M. B. A.,
van der Molen, F., Faas, A., & Veenman, S. A. (Eds.). (2010). Uit zicht:
toekomstverkennen met beleid (Vol. 24). Amsterdam University Press.
· Van Boxtel, M.
(2014). Hersenen die ouder worden. Geron, 6-7.
· Van der Zee, F.,
Manshanden, W., Bekkers, F., & van der Horst, T. (2015). De staat van
Nederland innovatieland. Amsterdam: University Press.