Ontwikkelingen in de huidige maatschappij hebben naar
verwachting een grote invloed op de wijze waarop het onderwijs van 2032
ingericht zal zijn. Zo heeft verstedelijking mogelijk tot gevolg dat mensen te
maken krijgen met vereenzaming en uitsluiting, waardoor de behoefte ontstaat om
scholen meer als ‘sociaal anker’ te laten fungeren. En immigratie kan betekenen
dat studenten in de toekomst meer te maken gaan krijgen met culturele diverse
omgevingen (KPC groep, 2008). Technologische ontwikkelingen dragen er aan bij
dat het onderwijs wellicht anders
ingericht moet worden om in te kunnen spelen op de digitale omgeving en leerbehoeftes
van de student. Deze ontwikkelingen worden
ook wel trends genoemd. Door trends te bestuderen ontstaat de mogelijkheid om
te leren van wat mogelijk gaat gebeuren in de toekomst.
Belangrijke trends voor de opleiding sociaal werk:
Binnen het middelbare beroepsonderwijs (mbo)
gaan de ontwikkelingen in de kennisintensieve arbeidsmarkt zo snel gaan dat
het huidige onderwijs onvoldoende aansluit bij de eisen die aan een toekomstig
beroepsbeoefenaar worden gesteld. In het huidige onderwijsdebat gaat de
discussie dan ook veel over de wijze waarop studenten voorbereid moeten worden
op deze snel veranderende arbeidsmarkt. Om de aansluiting tussen het mbo en de
arbeidsmarkt te verbeteren en de doorstroom naar het hoger beroepsonderwijs
(hbo) te bevorderen, wordt de kwalificatie structuur voor het middelbaar
beroepsonderwijs (mbo) in 2016 herzien en vereenvoudigd (herziening mbo, 2015).
De basis voor een mbo opleiding is het kwalificatiedossier. Hierin staat beschreven wat een student
aan het einde van de opleiding moet kunnen en kennen.

De mbo opleiding sociaal werk, onderdeel van het Summa
College in Eindhoven, zit momenteel midden in het veranderproces om het
curriculum te herzien. Om aan te sluiten bij –en studenten voor te bereiden op de
eisen van de kennisintensieve arbeidsmarkt (trend), stelt het team sociaal
zichzelf de vraag of het verplichte kwalificatiedossier, met gerichte kennis
& vaardigheden, centraal moet staan binnen het nieuwe curriculum of meer de
21 century skills. Bij de 21 century skills draait het niet zozeer om specifiek
beroepsgerichte kennis en vaardigheden, maar meer om vaardigheden die studenten
nodig hebben om te overleven in de (toekomstige) samenleving en een leven lang
leren: creativiteit, kritisch denken, probleemoplosvaardigheden, communiceren,
samenwerken, digitale geletterdheid, sociale en culturele vaardigheden en
zelfregulering (Thijs, Fisser, & Van der Hoeven (2014).
Het kwalificatiedossier en de 21 century skills kunnen gezien worden als twee tegengestelde drijvende krachten waarover momenteel nog onzekerheid bestaat en waarvan de impact op het onderwijs naar verwachting groot zal zijn.
Figuur 2: drijvende krachten:

Een tweede trend waar de opleiding sociaal werk rekening mee
houdt is de verandering van ‘sociale verbanden en waarden’ van studenten. Studenten leven in toenemende mate meer individualistisch,
leiden ongebonden levens en vinden levenskwaliteit en zelfexpressie belangrijk.
Mogelijke oorzaken hiervan zijn dat studenten in meer gevarieerde familiesamenstellingen
leven, (door welvaart) minder sociale interactienodig hebben in de samenleving
en minder waarde hechten aan traditionele bronnen, richtlijnen en
autoriteit (KPC groep, 2009).
Veel hedendaagse wetenschappers en welzijnsinstellingen,
waarmee de opleiding sociaal werk samenwerkt, onderstrepen het belang van levenskwaliteit
en benadrukken de noodzaak van het ontwikkelen van persoonlijk(e) kracht en
talent. Dewulf (2009) stelt bijvoorbeeld het in de jachtige kenniseconomie
belangrijk is om vooral dingen te doen waar je goed in bent en die energie opleveren
(talent). Gedurende lange tijd doen waar je niet goed in bent in de stressvolle
samenleving levert stress op, maakt ziek en moedeloos, zo stelt deWulf. Ook
grondlegger van de positieve grondlegger Seligman & Csikszentmihalyi (2000)
stellen dat het cruciaal is om te kijken wat naar mensen gelukkig maakt, in
plaats van de focus te leggen op problemen en afwijkingen. Deze theoretische
visies zijn meer en meer zichtbaar op de hedendaagse arbeidsmarkt. Ook binnen
het Summa College, waar een van de onderwijspijlers van de organisatievisie dan
ook luidt: “Welke student heeft talent”.
De vraag die het team sociaal werk zichzelf stelt is de
wijze waarop zij studenten kunnen motiveren om op zoek te gaan naar persoonlijke
talenten, krachten, kwaliteiten en vervolgens het beste uit zichzelf te halen. Is
dit door het leerproces van studenten te beheersen middels duidelijke kaders,
regels, richtlijnen en docentensturing? Of moeten studenten losgelaten worden
om geheel eigen keuzes te maken in het leerproces? Ryan & Deci (2001)
stellen dat een student een gevoel van autonomie moeten ervaren om gemotiveerd
te worden om in beweging te komen. Van der Pol, Volman & Beishuizen (2010)
onderstrepen deze gedachten, maar benadrukken daarbij dat ruimte voor autonomie
niet betekent dat studenten volledig onbegeleid leren. Het is wel degelijk van
belang dat het leerproces voldoende ondersteund wordt door middel van
instructie en begeleiding. Daarbij is het van belang dat de docent de mate van
sturing aanpast aan de behoefte van een specifieke groep of student. De vraag die
het team sociaal werk zich daarbij stelt is welke mate van sturing studenten
van deze specifieke opleiding nodig hebben.
Beheersmatige sturing (met regels, deadlines, e.d.) en het geven van totale autonomie (geen regels, deadlines, beoordelingen e.d.), kunnen gezien worden als twee uiterste drijfveren, waarover nog veel onzekerheid bestaat.
figuur 4: drijvende krachten
Op het moment dat we de eerder beschreven drijvende krachten op de assen van het 'scenariosjabloon' plaatsen, dan ziet dat er als volgt uit (zie afbeelding).
Figuur 5: scenariosjabloon
Beide drijvende krachten / assen zijn onafhankelijk van elkaar en bieden de ruimte voor relevante, vernieuwende dialogen in het team sociaal werk. Het scenario sjabloon maakt het mogelijk om een gezamenlijke ambitie te formuleren ten aanzien van het nieuwe curriculum.
Advies richting het MLI leerteam:
Hoewel het kwalificatiedossiers (KD) niet gehanteerd wordt in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het hoger beroepsonderwijs werken ook deze onderwijsinstellingen met (verplichte) onderwijsstructuren en zal de cruciale vraag centraal staan op welke wijze studenten voorbereid dienen te worden op de toekomstige maatschappij. Is het binnen dit type onderwijs de juiste keuze om studenten voornamelijk specifieke kennis en vaardigheden aan te leren of worden studenten beter voorbereid als de 21 century skills centraal staan? Ook de discussie over de mate waarin studenten gestuurd dienen te worden teneinde hen te motiveren om het beste uit zichzelf te halen en op zoek te gaan naar persoonlijk talent en welbevinden, is voor ieder type onderwijs relevant.
Mijn inziens is het bovenstaande 'scenariosjabloon' bruikbaar en relevant voor iedere onderwijsinstelling en biedt het onderwijsteams de mogelijkheid om koers te bepalen richting passend onderwijs in de toekomst.
Peers in het onderwijsinnovatie-traject
Tijdens afgelopen studiedag van het team sociaal cultureel werk heeft het docententeam een gezamenlijke ambitie uitgesproken met betrekking tot het nieuw te ontwikkelen curriculum. In het dialoog, waarin de ambitie tot stand is gekomen, heeft het bovengenoemde trendsjabloon als onderlegger gefungeerd (zie onderstaande afbeelding).
Uit dit dialoog kwam naar voren dat de gezamenlijke ambitie het meest aansluit bij 'scenario 3' en (in zekere mate) 'scenario 2'. Dit betekent o.a. het volgende:
- Hoewel het kwalificatiedossier de basis vormt voor een opleiding, wordt er zeker zoveel waarde gehecht aan het aanleren van de ’21 century skills’. We willen studenten in de maatschappij afleveren die vaardig zijn voor de toekomst, blijvend leren en eigen keuzes kunnen maken. ’21 century skills’ worden geïntegreerd in het lesprogramma.
- We werken gezamenlijk volgens een logische leerroute, waar een student wel de mogelijkheid behoudt om hiervan af te wijken.
- Docenten binnen het team scw behouden ruimte voor autonomie. Dit betekent dat er zelfstandig keuzes gemaakt kunnen worden in te relatie tot afspraken.
- We willen ‘vonken’ in plaats van ‘vinken’.
In groepsverband hebben teamleden nagedacht over de inhoud van 'scenario 3'. In de onderstaande afbeelding is de uitwerking van deze brainstorm te zien.