donderdag 14 januari 2016

Quest 1: Het toekomstige onderwijs van de opleiding sociaal werk

Ontwikkelingen in de huidige maatschappij hebben naar verwachting een grote invloed op de wijze waarop het onderwijs van 2032 ingericht zal zijn. Zo heeft verstedelijking mogelijk tot gevolg dat mensen te maken krijgen met vereenzaming en uitsluiting, waardoor de behoefte ontstaat om scholen meer als ‘sociaal anker’ te laten fungeren. En immigratie kan betekenen dat studenten in de toekomst meer te maken gaan krijgen met culturele diverse omgevingen (KPC groep, 2008). Technologische ontwikkelingen dragen er aan bij dat het onderwijs wellicht  anders ingericht moet worden om in te kunnen spelen op de digitale omgeving en leerbehoeftes van de student.  Deze ontwikkelingen worden ook wel trends genoemd. Door trends te bestuderen ontstaat de mogelijkheid om te leren van wat mogelijk gaat gebeuren in de toekomst.

Belangrijke trends voor de opleiding sociaal werk:
Binnen het middelbare beroepsonderwijs (mbo) gaan de ontwikkelingen in de kennisintensieve arbeidsmarkt zo snel gaan dat het huidige onderwijs onvoldoende aansluit bij de eisen die aan een toekomstig beroepsbeoefenaar worden gesteld. In het huidige onderwijsdebat gaat de discussie dan ook veel over de wijze waarop studenten voorbereid moeten worden op  deze snel veranderende arbeidsmarkt.  Om de aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt te verbeteren en de doorstroom naar het hoger beroepsonderwijs (hbo) te bevorderen, wordt de kwalificatie structuur voor het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) in 2016 herzien en vereenvoudigd (herziening mbo, 2015). De basis voor een mbo opleiding is het kwalificatiedossier. Hierin staat beschreven wat een student aan het einde van de opleiding moet kunnen en kennen.

De mbo opleiding sociaal werk, onderdeel van het Summa College in Eindhoven, zit momenteel midden in het veranderproces om het curriculum te herzien. Om aan te sluiten bij –en studenten voor te bereiden op de eisen van de kennisintensieve arbeidsmarkt (trend), stelt het team sociaal zichzelf de vraag of het verplichte kwalificatiedossier, met gerichte kennis & vaardigheden, centraal moet staan binnen het nieuwe curriculum of meer de 21 century skills. Bij de 21 century skills draait het niet zozeer om specifiek beroepsgerichte kennis en vaardigheden, maar meer om vaardigheden die studenten nodig hebben om te overleven in de (toekomstige) samenleving en een leven lang leren: creativiteit, kritisch denken, probleemoplosvaardigheden, communiceren, samenwerken, digitale geletterdheid, sociale en culturele vaardigheden en zelfregulering (Thijs, Fisser, & Van der Hoeven (2014).

Het kwalificatiedossier en de 21 century skills kunnen gezien worden als twee tegengestelde drijvende krachten waarover momenteel nog onzekerheid bestaat en waarvan de impact op het onderwijs naar verwachting groot zal zijn.

Figuur 2: drijvende krachten: 

 

 
Een tweede trend waar de opleiding sociaal werk rekening mee houdt is de verandering van ‘sociale verbanden en waarden’ van studenten.  Studenten leven in toenemende mate meer individualistisch, leiden ongebonden levens en vinden levenskwaliteit en zelfexpressie belangrijk. Mogelijke oorzaken hiervan zijn dat studenten in meer gevarieerde familiesamenstellingen leven, (door welvaart) minder sociale interactienodig hebben in de samenleving en minder waarde hechten aan traditionele bronnen, richtlijnen en autoriteit (KPC groep, 2009).

Veel hedendaagse wetenschappers en welzijnsinstellingen, waarmee de opleiding sociaal werk samenwerkt, onderstrepen het belang van levenskwaliteit en benadrukken de noodzaak van het ontwikkelen van persoonlijk(e) kracht en talent. Dewulf (2009) stelt bijvoorbeeld het in de jachtige kenniseconomie belangrijk is om vooral dingen te doen waar je goed in bent en die energie opleveren (talent). Gedurende lange tijd doen waar je niet goed in bent in de stressvolle samenleving levert stress op, maakt ziek en moedeloos, zo stelt deWulf. Ook grondlegger van de positieve grondlegger Seligman & Csikszentmihalyi (2000) stellen dat het cruciaal is om te kijken wat naar mensen gelukkig maakt, in plaats van de focus te leggen op problemen en afwijkingen. Deze theoretische visies zijn meer en meer zichtbaar op de hedendaagse arbeidsmarkt. Ook binnen het Summa College, waar een van de onderwijspijlers van de organisatievisie dan ook luidt:  “Welke student heeft talent”.

De vraag die het team sociaal werk zichzelf stelt is de wijze waarop zij studenten kunnen motiveren om op zoek te gaan naar persoonlijke talenten, krachten, kwaliteiten en vervolgens het beste uit zichzelf te halen. Is dit door het leerproces van studenten te beheersen middels duidelijke kaders, regels, richtlijnen en docentensturing? Of moeten studenten losgelaten worden om geheel eigen keuzes te maken in het leerproces? Ryan & Deci (2001) stellen dat een student een gevoel van autonomie moeten ervaren om gemotiveerd te worden om in beweging te komen. Van der Pol, Volman & Beishuizen (2010) onderstrepen deze gedachten, maar benadrukken daarbij dat ruimte voor autonomie niet betekent dat studenten volledig onbegeleid leren. Het is wel degelijk van belang dat het leerproces voldoende ondersteund wordt door middel van instructie en begeleiding. Daarbij is het van belang dat de docent de mate van sturing aanpast aan de behoefte van een specifieke groep of student. De vraag die het team sociaal werk zich daarbij stelt is welke mate van sturing studenten van deze specifieke opleiding nodig hebben.
Beheersmatige sturing (met regels, deadlines, e.d.) en het geven van totale autonomie (geen regels, deadlines, beoordelingen e.d.), kunnen gezien worden als twee uiterste drijfveren, waarover nog veel onzekerheid bestaat.
 
figuur 4: drijvende krachten


Op het moment dat we de eerder beschreven drijvende krachten op de assen van het 'scenariosjabloon' plaatsen, dan ziet dat er als volgt uit (zie afbeelding).

 
Figuur 5: scenariosjabloon

Beide drijvende krachten / assen zijn onafhankelijk van elkaar en bieden de ruimte voor relevante, vernieuwende dialogen in het team sociaal werk. Het scenario sjabloon maakt het mogelijk om een gezamenlijke ambitie te formuleren ten aanzien van het nieuwe curriculum.

Advies richting het MLI leerteam:

Hoewel het kwalificatiedossiers (KD) niet gehanteerd wordt in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het hoger beroepsonderwijs werken ook deze onderwijsinstellingen met (verplichte) onderwijsstructuren en zal de cruciale vraag centraal staan op welke wijze studenten voorbereid dienen te worden op de toekomstige maatschappij. Is het binnen dit type onderwijs de juiste keuze om studenten voornamelijk specifieke kennis en vaardigheden aan te leren of worden studenten beter voorbereid als de 21 century skills centraal staan? Ook de discussie over de mate waarin studenten gestuurd dienen te worden teneinde hen te motiveren om het beste uit zichzelf te halen en op zoek te gaan naar persoonlijk talent en welbevinden, is voor ieder type onderwijs relevant.

Mijn inziens is het bovenstaande 'scenariosjabloon' bruikbaar en relevant voor iedere onderwijsinstelling en biedt het onderwijsteams de mogelijkheid om koers te bepalen richting passend onderwijs in de toekomst.

Peers in het onderwijsinnovatie-traject
 
Tijdens afgelopen studiedag van het team sociaal cultureel werk heeft het docententeam een gezamenlijke ambitie uitgesproken met betrekking tot het nieuw te ontwikkelen curriculum. In het dialoog, waarin de ambitie tot stand is gekomen, heeft het bovengenoemde trendsjabloon als onderlegger gefungeerd (zie onderstaande afbeelding).
 
 
 
Uit dit dialoog kwam naar voren dat de gezamenlijke ambitie het meest aansluit bij 'scenario 3' en (in zekere mate) 'scenario 2'. Dit betekent o.a. het volgende:
 
  • Hoewel het kwalificatiedossier de basis vormt voor een opleiding, wordt er zeker zoveel waarde gehecht aan het aanleren van de ’21 century skills’. We willen studenten in de maatschappij afleveren die vaardig zijn voor de toekomst, blijvend leren en eigen keuzes kunnen maken. ’21 century skills’ worden geïntegreerd in het lesprogramma. 
  • We werken gezamenlijk volgens een logische leerroute, waar een student wel de mogelijkheid behoudt om hiervan af te wijken.
  • Docenten binnen het team scw behouden ruimte voor autonomie. Dit betekent dat er zelfstandig keuzes gemaakt kunnen worden in te relatie tot afspraken.
  • We willen ‘vonken’ in plaats van ‘vinken’.
In groepsverband hebben teamleden nagedacht over de inhoud van 'scenario 3'. In de onderstaande afbeelding is de uitwerking van deze brainstorm te zien.









1 opmerking:


  1. Hoi Marjolein,

    Goede onderbouwing van de keuze voor de trends gezien de situatie in het mbo. Waarna je ook een duidelijke verbinding legt naar de andere sectoren. Heb je nog andere onderbouwingen waarom de andere trends niet tot je keuzes behoorden?
    In je verhaal leg je een koppeling naar de maatschappelijke kant van de trends. Heb je ook een idee over de tegenbewegingen?
    Mooi hoe de ontwikkeling in dit LA gelijk loopt met de ontwikkeling op de werkplek, zodat je datgene wat je doet meteen kunt staven in de praktijk.

    Waar je mogelijk voor moet oppassen, is het verschil tussen het heden en de toekomst.
    Datgene wat je in het team sociaal uitwerkt hoeft niet perse hetzelfde scenario te zijn als het meest uitdagende en speciale toekomstscenario dat je kiest voor de uitwerking in het LA. Durf te dromen en los te laten van de werkpraktijk, om te komen tot een eigen toekomstscenario.

    Ik ga het op de voet volgen ☺

    Groetjes Ankie

    BeantwoordenVerwijderen